«Hekem» kärhanalar toparynyň hünärmenleri raýatlara derwaýys hukuk meseleleri boýunça maslahat bermegi dowam edýärler. Iň köp we ýygy-ýygydan berilýän soraglaryň hataryna riýeltorlyk hyzmatlary, emlägi bahalandyrmak we audit bilen baglanyşykly meseleler degişlidir. Bu ugurlar boýunça hyzmatlary «Hekem», «Hekem audit» we «Adyl hekem» kärhanalary üstünlikli ýerine ýetirýärler.

Nikalaşmagyň ýa-da nikany bozmagyň gozgalýan we gozgalmaýan emlägi başga şahsa bermäge, bahalandyrmaga hem-de eýeçilik hukuklaryny resmileşdirmäge nähili täsir edýändigi raýatlary köp gyzyklandyrýar. Şeýle hem är-aýalyň bilelikdäki eýeçiligi hökmünde nämeleriň ykrar edilýändigi we ony nähili dogry dolandyrmalydygy baradaky meseleler möhüm bolup durýar.

Maşgala, nika we nika şertnamasy

Maşgala türkmen jemgyýetiniň esasyny düzýär we maşgala abraýyna hem-de garyndaşlyk gatnaşyklaryna aýratyn üns berilýän iň wajyp ahlak şerti bolup durýar. Döwlet ýaş maşgalalar barada hemmetaraplaýyn alada edýär. Şeýlelikde, Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň 2022-nji ýylyň 23-nji sentýabryndaky «Türkmenistanda ýaş maşgalalaryň ýaşaýyş-durmuş şertlerini has-da gowulandyrmak hakynda» 267-nji belgili Karary bilen ýaş çatynjalara öý goşlaryny we hojalyk harytlaryny satyn almak üçin ýeňillikli bank karzlaryny almaga hukuk berildi.

Şunuň bilen baglylykda, okyjylaryň arasynda nikany hasaba almagyň tertibi, nika şertnamasynyň ýuridiki güýji we nika çenli satyn alnan emlägi goramak barada ýygy-ýygydan soraglar ýüze çykýar.

Türkmenistanyň Maşgala kodeksiniň 14-nji maddasyna laýyklykda, nika ýaşyna ýeten erkegiň we aýalyň milletine ýa-da dine bolan garaýşyna garamazdan nika baglaşmaga we maşgala gurmaga deň hukugy bardyr. Är-aýal maşgala gatnaşyklarynda deň hukuklydyr. Kodeksiň 15-nji maddasyna laýyklykda, nikanyň baglaşylmagynyň döwlet tarapyndan  bellige alynmagy RÝNÝ edarasy tarapyndan geçirilýär.

Emläk hukuklaryny goramak üçin Maşgala kodeksiniň 43-nji maddasy nika şertnamasyny baglaşmak mümkinçiligini göz öňünde tutýar. Nika şertnamasy nika baglaşmak isleýän adamlar ýa-da är-aýal tarapyndan meýletin baglaşylýan, nikada we (ýa-da) ol bozulan halatynda olaryň emläk hukuklaryny we borçlaryny kesgitleýän ylalaşyk bolup durýar. Şeýle şertnamany nika baglaşýan şahslar hem (bu ýagdaýda ol nika döwlet tarapyndan bellige alnan gününden güýje girýär), eýýäm nika duran är-aýal hem baglaşyp bilerler.

Maşgala kodeksiniň 44-nji maddasyna laýyklykda, nika şertnamasy hökman ýazmaça görnüşde baglaşylýar we notarial taýdan tassyklanylmaga degişlidir. Onuň esasynda är-aýal kanun tarapyndan bellenilen umumy bilelikdäki eýeçilik düzgünini üýtgedip, islendik emläge — eýýäm bar bolan ýa-da geljekde ediniljek emläge paýly ýa-da aýratyn eýeçilik düzgünini girizip bilerler. Şertnama islendik wagtda taraplaryň özara ylalaşygy boýunça şol bir notarial görnüşde üýtgedilip ýa-da bozulyp bilner.

Nikany bozmagyň tertibi

«Hekemiň» hünärmenleri Maşgala kodeksiniň kadalaryna laýyklykda, är-aýalyň özara razylygy boýunça olaryň kämillik ýaşyna ýetmedik ýa-da zähmete ukypsyz kämillik ýaşyna ýeten umumy çagalary bolmadyk, şeýle hem emlägi paýlaşmak we ekläp-saklamak üçin serişdeleri tölemek barada jedelleri bolmadyk ýagdaýynda nikany bozmaklyk RÝNÝ edaralary tarapyndan amala aşyrylýandygyny düşündirýärler. Bu ýagdaýda resmileşdirme bilelikdäki arza berlen gününden iki aý geçenden soň ýerine ýetirilýär.

Nika kazyýet tertibinde aşakdaky ýagdaýlarda bozulýar:

• kämillik ýaşyna ýetmedik ýa-da zähmete ukypsyz kämillik ýaşyna ýeten umumy çagalar bar bolanda;

• är-aýalyň biriniň razylygy bolmadyk ýagdaýynda;

• bilelikdäki emlägi paýlaşmak barada jedel bar bolanda;

• kazyýet tarapyndan kämillik ukyby ýok diýlip ykrar edilen äriň/aýalyň hossarynyň arzasy boýunça;

• azatlykdan mahrum edilmeklige iş kesilen äriň/aýalyň özüniň nikasynyň bozulmagy hakynda arzasy boýunça;

• eger är-aýalyň biri RÝNÝ edaralarynda nikanyň bozulmagyndan ýüz öwren halatynda (meselem, arza bermek üçin gelmekden boýun gaçyrsa).

Nikany bozan şahslaryň diňe RÝNÝ edaralaryndan nikanyň bozulanlygy hakyndaky şahadatnamany resmi taýdan alanlaryndan soň täze nika baglaşmaga hukuklydyklaryny bellemek gerek.

Maşgala institutyny berkitmek we maşgala işleri boýunça adalatyň netijeliligini ýokarlandyrmak maksady bilen, etrap we şäher kazyýetlerinde maşgala işleri boýunça kazy wezipeleri girizildi. Türkmenistanyň «Kazyýet hakynda» Kanunynyň 100-nji maddasyna laýyklykda, olaryň esasy wezipeleri çaganyň bähbitleriniň ileri tutulmagyny üpjün etmekden we taraplary ýaraşdyrmak üçin çäreleri görmekden ybaratdyr.

Ýaşaýyş jaýy haçan bilelikdäki umumy eýeçilik hasaplanýar?

Ýaşaýyş jaýy nika döwründe satyn alnan bolsa, ol är-aýalyň bilelikdäki umumy eýeçiligi diýlip ykrar edilýär. Şunda jaýyň kimiň adyna resmileşdirilendigi we pul serişdelerini anyk kimiň töländigi ähmiýete eýe däldir. Är-aýal şeýle obýekte eýelik etmäge, ondan peýdalanmaga we erk etmäge deň hukuklara eýedir. Maşgala kodeksiniň 52–53-nji maddalarynyň esasynda, umumy gozgalmaýan emläge ygtyýarlyk etmek boýunça geleşik amala aşyrylanda ikinji tarapyň notarial taýdan tassyklanan razylygy hökman talap edilýär.

Bilelikdäki eýeçiligiň ýene bir görnüşi — öň döwlet ýaşaýyş jaý gaznasyna degişli bolan hususylaşdyrylan jaýlardyr. «Döwlet ýaşaýyş jaý gaznasyna degişli ýaşaýyş jaýlarynyň hususylaşdyrylmagy hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 17-nji maddasyna we Ýaşaýyş jaý kodeksiniň 26-njy maddasyna laýyklykda, şeýle jaý, eger şertnamada başgaça göz öňünde tutulmadyk bolsa, döwlet ýaşaýyş jaý gaznasyna degişli ýaşaýyş jaýy kireýine alyjy tarapyndan hususylaşdyrylanda ol ýaşaýyş jaýy kireýine alyjynyň we onuň bile ýaşaýan maşgala agzalarynyň (şol sanda wagtlaýyn başga ýere gidenleriň we kämillik ýaşyna ýetmedikleriň) umumy bilelikdäki eýeçiligi diýlip ykrar edilýär. Ýaşaýyş jaý kodeksiniň 35-nji maddasy eýesiniň we kämillik ýaşyna ýeten ähli maşgala agzalarynyň razylygy bolmazdan şeýle jaýy başga şahsa bermegi düýbünden gadagan edýär.

Ýaşaýyş jaý kodeksiniň 34-nji maddasyna laýyklykda, eýesiniň maşgala agzalary diýlip äri (aýaly), olaryň çagalary we ene-atalary ykrar edilýär. Özara hukuklary we borçlary bolan şahslar kanun tarapyndan takyk bellenilendir. Emma, eger beýleki şahslar hususy ýaşaýyş jaýynyň eýesi bilen bäş ýyldan az bolmadyk wagt hemişelik ýaşaýan we onuň bilen umumy hojalygy azyndan bäş ýyl bile alyp barýan bolsalar, olar hem maşgala agzasy diýlip ykrar edilip bilner. Bu ýagdaý diňe kazyýet tertibinde kesgitlenilýär.

Paýtagtda raýatlary ýaşaýan ýeri boýunça ýazga almak meseleleri Ýaşaýyş jaý we Maşgala kodeksleri, «Döwlet ýaşaýyş jaý gaznasyna degişli ýaşaýyş jaýlarynyň hususylaşdyrylmagy hakynda» Kanun, şeýle hem Türkmenistanyň raýatlaryny ýaşaýan ýeri boýunça ýazga almagyň we ýazgydan çykarmagyň aýratyn Tertibi bilen düzgünleşdirilýär. Bu Tertip Türkmenistanyň Prezidentiniň 2020-nji ýylyň 2-nji sentýabryndaky № 1875 belgili Karary (2023-nji ýylyň 26-njy sentýabryndaky № 724 belgili Karary esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) tarapyndan tassyklanandyr.

Raýatlaryň ýazga durmak we ýazgydan çykmak baradaky ýüz tutmalaryna häkimlikleriň ýanynda döredilen Jemgyýetçilik toparlary tarapyndan seredilýär. Jemgyýetçilik toparynyň karary bilen ylalaşmaýan raýatlaryň kazyýet tertibinde şol karardan şikaýat arzasyny bermäge kanuny hukugy bardyr.

Karz şertnamasyny nähili dogry resmileşdirmeli?

Karz berlen pul serişdeleriniň ýa-da emläkleriň yzyna gaýtarylmagyny üpjün etmek üçin «Hekemiň» hünärmenleri karz amalynyň hukuk tebigatyny jikme-jik öwrenmegi maslahat berýärler. Türkmenistanyň Raýat kodeksiniň 662-nji maddasyna laýyklykda, karz — bu alyş-beriş şertnamasy bolup, karz beriji puly ýa-da gaýry çalşylýan zatlary karz alyjynyň eýeçiligine berýär, karz alyjy bolsa alnan zatlary şol kysymly, şol hilli we şol mukdardaky zatlar bilen yzyna gaýtarmaga borçlanýar.

Öz ýuridiki häsiýeti boýunça karz şertnamasy muzdly (göterim tölemek bilen) ýa-da muzdsuz bolup biler. Kanun şertnamanyň dilden görnüşine ýol berýär, emma jedel ýüze çykan ýagdaýynda onuň hakykylygy kazyýetde diňe şaýataryň görkezmeleri esasynda subut edilip bilinmez.

Göterimler tölenende, olaryň möçberi Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan bellenen aňryçäk möçberlere ýerlikli laýyk gelmelidir. Howpsuzlyk maksady bilen, «Hekem» kärhanalar toparynyň hünärmenleri karz şertnamalaryny hemişe ýazmaça görnüşde baglaşmagy maslahat berýärler.

Professional goldaw

«Hekem» kärhanalar toparynyň düzümindäki kärhanalar («Hekem», «Hekem Audit» we «Adyl Hekem») dürli ugurda professional hyzmatlary hödürleýärler:

• Kärhanalaryň maliýe-hojalyk işiniň auditi;

• Gozgalýan we gozgalmaýan emlägi bahalandyrmak;

• Riýeltorlyk hyzmatlary;

• Resminamalaryň resmi terjimesi;

• We bular bilen baglanyşykly derwaýys meseleler boýunça hukuk maslahatlary.

Habarlaşmak üçin:

• Salgysy: Aşgabat ş., 10 Ýyl Abadançylyk köç. (öňki Moskowskaýa), «Altyn Asyr» söwda merkezi, 3-nji gat.

• Elektron poçta: hekem.info@gmail.com

• Telefon: +993 12 478115.